De ingrediënten van een goed afscheid

Het klinkt zo simpel. Neem warm en welgemeend afscheid van een werknemer die met pensioen gaat, en de organisatie heeft er een ambassadeur voor het leven bij. Juist op dat punt laten werkgevers steeds vaker steken vallen. In Bergen aan Zee weten ze er alles van.

De woeste zee is nog net niet hoorbaar in hotel Victoria. In dit kleine hotel in Bergen aan Zee hebben zich deze herfstige maandag twintig deelnemers verzameld voor de cursus Pensioen in zicht. Minister Donner zou zijn wenkbrauwen fronzen. Slechts een enkeling heeft daadwerkelijk de pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar bereikt.
Lang niet iedereen in deze groep wil stoppen met werken. Deelneemster Herma zegt dat ze door de recessie vriendelijk werd verzocht het familiebedrijf te verlaten waar ze al veertig jaar met veel toewijding werkt. Ze ziet er tegenop om te stoppen, vertelt ze tijdens de introductie. 'Ik doe deze cursus om ideeën op te doen om mijn vrije tijd te vullen.' Het bedrijf loslaten, dat vindt ze lastig. 'Ik zou daar wel een webcam willen ophangen om te zien hoe het verder gaat', merkt ze tijdens de pauze op.
Maarten had ook liever willen doorgaan. Hij ging op zijn 57ste met de VUT, maar keerde drie jaar later terug als vrachtwagenchauffeur omdat hij het werk zo miste. Door een nieuwe reorganisatie komt hij weer op straat te staan. Net als de meeste deelnemers heeft hij zijn vrouw, Corrie, meegenomen. Toen hij een paar jaar geleden thuis werkte, maakte ze er grapjes over. 'Ik ben je secretaresse niet, riep ik, als hij weer om koffie vroeg', zegt Corrie.
Het meegaan van de partners naar de cursus is volgens trainer Harry Hartmann van Odyssee, het trainings- en advies-bureau dat deze cursus organiseert, geen overbodige luxe. 'Degene die al thuis zit, moet eraan wennen dat de partner opeens ook de hele dag aanwezig is en vaak commentaar heeft op hoe dingen gebeuren.'

Opwinding
Drie of vijf dagen duurt de cursus. In een hotel aan zee, vlakbij Maastricht, maar een Frans kasteel kan ook, bereiden de pensionado's in spé zich voor op hun retraite. Samen met hun partners. De singles hebben hun eigen cursus. Voor leidinggevenden die met deelnemers van hun niveau willen sparren, is er een aparte cursus. 'Dat is vaak een heel kritisch publiek dat erg inhoudelijk bezig wil zijn', zegt Kirsten Lammers, manager bij Odyssee. Daarnaast verzorgt het bureau ook op maat gemaakte cursussen voor medewerkers van één bedrijf. Dan zitten de oud-directeuren gebroederlijk naast de postkamermedewerkers. Lammers: 'Zij willen samen afscheid nemen, en het verstevigt ook de band met het bedrijf.'
Maar trainer Hartmann bewaakt wel de gesprekken. 'Sommige deelnemers winden zich nog erg op over de gang van zaken in hun oude bedrijf. Dat bespreek ik dan aan de bar. Bedrijfspolitiek moet de cursus niet overheersen, ze moeten tenslotte leren loslaten. Idealiter hebben ze het na twee dagen niet meer over het bedrijf.' Dat wil niet zeggen dat hij deelnemers dwingt tot optimisme. 'Ik heb vaak cursisten die al jaren met lood in de schoenen naar het werk gingen. Er kan hier flink gemopperd worden, maar daar zijn we voor. Als ze eerst stoom afblazen, kunnen ze het werk ook beter loslaten.'

Arbeidsvoorwaarde
De cursus is populair en voor dit jaar bijna helemaal volgeboekt. Lammers: 'Misschien komt dat omdat er nu meer mensen uit dienst treden. Maar we moeten afwachten hoe het volgend jaar gaat lopen. Dit soort cursussen verdwijnt vaak het eerst als werkgevers echt moeten bezuinigen.'
Werkgevers die de cursus aanbieden, hebben 'm meestal als arbeidsvoorwaarde opgenomen. Maar lang niet alle bedrijven doen dit. Waarom zouden ze dat wel moeten doen? Lammers: 'Ze laten zo zien dat ze goed voor hun medewerkers zorgen. Het is een mooi sluitstuk van het personeelsbeleid om iemand op een fatsoenlijke manier weg te laten gaan.'
Hartmann vult aan: 'Met pensioen gaan is een keerpunt in je leven, en betekent vaak een enorme overgang voor mensen die veertig jaar lang fulltime hebben gewerkt. Bovendien heeft het ook veel gevolgen voor bijvoorbeeld iemands financiën en sociale netwerk. Erbij stilstaan helpt bij het vervolg wat komt.'

Boemerang
Terug naar de cursus in Bergen aan Zee. Na de kennismaking wordt 's avonds besproken of en hoe er afscheid wordt genomen van het werk. Hartmann benadrukt het belang van afscheidsrituelen. 'Het is soms heel dramatisch hoe mensen vertrekken. In sommige bedrijven is er nauwelijks aandacht voor het vertrek. Werkgevers geven na veertig jaar dienstverband alleen een bos bloemen of dat nog niet eens. Vaak is er een reorganisatie geweest en de nieuwe jonge managers kennen die oudere werknemers helemaal niet. Cursisten komen hier heel boos binnen als hun afscheid slecht is geweest. En dat komt steeds vaker voor.'
Ook in deze groep zit een werknemer die geen fatsoenlijk afscheid krijgt. Zijn baas vreest voor een negatieve sfeer als er uitvoerig wordt stilgestaan bij het vertrek van een waardevolle werknemer. Maar verdoezelen werkt juist averechts, meent Hartmann.
Een beroerd vertrek is niet alleen schadelijk voor de gepensioneerde, het komt als een boemerang terug op de werkgever. Hartmann: 'Het is slecht voor het imago van het bedrijf, medewerkers vertellen het door: bij ons krijg je niet eens een fatsoenlijk afscheid.' Als mensen geen afscheidsreceptie krijgen, is zijn advies: organiseer het dan zelf, met alleen de collega's die je aardig vindt.
Deelnemer Harry, een gemeenteambtenaar uit Zwolle, houdt de regie van zijn afscheid volkomen in eigen hand. Niet omdat zijn werkgever het anders niet zou doen, maar hij blijft tot de laatste werkdag een perfectionist, zo geeft hij zelf toe. 'Ik wil niet het geijkte en een receptie waar je stijfjes handen schudt.' Zijn gekozen afdelingsuitje - rondtoeren met een oude solex - is al achter de rug. Over een paar maanden organiseert hij een borrel in een café en deelt hij boekjes uit met zijn levensverhaal - zijn zoon gaat hem hiervoor interviewen. En een cadeau-tip heeft hij ook alvast maar gegeven aan zijn baas. Zijn tip voor werkgevers is: vraag vooral de werknemer zélf wat voor afscheid deze wil.

Waardering
Anneke de Blok, auteur van het boek Hoezo, geraniums! Stoppen met werken en verder is het daar helemaal mee eens. Wat kunnen werkgevers volgens haar nog meer doen om het afscheid zo prettig mogelijk te maken? 'Laat medewerkers geleidelijk stoppen. Dat is veel prettiger dan een abrupte overgang.'
De Blok sprak voor haar boek honderd mensen die met pensioen gingen. Een flink aantal werd op een vervelende manier het bedrijf uitgewerkt waar ze al minstens dertig jaar werkten. Of ze werden letterlijk weggeschoven in een kopieerhok. 'Het zijn vaak mensen die hun ziel en een groot deel van hun leven in het bedrijf hebben gestopt. Dan is het heel naar als ze zo moeten vertrekken, dat blijft lang doorwerken. Sommige mensen gaan haast overspannen hun pensioen in als die laatste jaren zo vervelend zijn. Mensen willen zich vooral gewaardeerd voelen. Het gaat om méér dan alleen een duur cadeau.'

Terugkomdag
Ook een afscheidsreceptie is niet genoeg. Een goed exitgesprek, waarbij de tijd wordt genomen om iemands carrière bij het bedrijf door te spreken, is onontbeerlijk. Lammers: 'Een werkgever kan het niet maken om iemand zomaar naar huis te sturen. Soms worstelen mensen nog met bepaalde vragen of zit hen wat dwars.' Bovendien is het ook zonde van de verloren expertise als de band genadeloos wordt afgekapt. Laat iemand terugkomen voor een lezing of schakel een keer zijn of haar expertise in.
De Blok: 'Vaak wordt er bij het afscheid gezegd: Kom gezellig een keer langs. Maar dat werkt helemaal niet. Als gepensioneerden dat doen, worden ze meestal glazig aangekeken door hun oud-collega's die het net druk hebben. Zoiets doet de ex-werknemer maar één keer en dan nooit meer.' Zij ziet meer heil in een terugkomdag of een jaarlijks uitje waar ook gepensioneerden welkom zijn.

Enthousiasme
De cursus Pensioen in zicht is opgezet rond thema's als arbeid en prestatie, nieuwe inspiratie, loslaten van wat je gedaan hebt, financiën en gezondheid. Gastdocenten verduidelijken de materie. Zo komt er bijvoorbeeld een notaris langs die tips geeft over erfrecht en een arts of bewegingsdeskundige geeft adviezen voor de gezondheid.
Op de tweede dag in Bergen aan Zee staat nordic walking op het program-ma: een strandwandeling met twee stok-ken. 'Dat is toch voor oude mensen?', merkt een deelnemer vooraf op. Maar de groep wordt al snel aangestoken door het enthousiasme van de expressieve ex-marinier die de wandeling leidt. Gemeenteambtenaar Harry is 'aangenaam verrast' door deze nieuwe sport. Ook over de rest van de cursus is hij enthousiast. 'Ik hoor hier ervaringen en opvattingen van lotgenoten. Dat is boeiend en leerzaam en helpt mij een nieuw bestaan op te bouwen. Ik hoop dat ik hierdoor mijn focus op betaald werk sneller loslaat.'
Van de honderd gepensioneerden die De Blok voor haar boek sprak, miste slechts 4 procent geregeld zijn werk. De Blok: 'Dat verbaasde me. Maar veel mensen denken na drie maanden al niet meer aan hun werk. De agenda's stromen snel vol.' Hartmann waarschuwt zijn groep hiervoor. 'Het is goed om nieuwe dingen te ondernemen. Maar kijk uit dat je te snel ja zegt en je opeens allerlei nieuwe verplichtingen hebt waar je niet snel onderuit kan. Neem de tijd om goed je pensioen in te gaan.'

 

Afbouwen loont
Veel ouderen moeten vanwege de recessie vroegtijdig vertrekken omdat ze te duur worden bevonden. Dit hoeft echter niet het geval te zijn. Veel werkgevers vergeten dat ze gebruik kunnen maken van de seniorenregeling. Sinds 1 januari 2006 kunnen medewerkers tussen 58 en 65 jaar hun werktijd terugbrengen, onder inlevering van de atv-dagen, tot 80 procent van het arbeidspercentage met behoud van 90 procent van het salaris. Bijkomend voordeel is dat oudere werknemers hun werk kunnen afbouwen tot aan hun pensioen, in plaats van tot het eind veertig uur per week werken en daarna opeens nul.