Je hangt de vuile was niet buiten, is de ongeschreven regel binnen elke organisatie. Maar wat als een werknemer ontdekt dat een collega steekpenningen aanneemt of milieuregels aan zijn laars lapt? Een goede klokkenluidersregeling kan veel ellende voorkomen. Stap één: maak anoniem melden van misstanden mogelijk.
Als Ad Bos in 2001 een boekje open doet over de misstanden in de bouw, trekt hij een enorme beerput open. De voormalige werknemer van wegenbouwbedrijf Koop Tjuchem maakt de schaduwboekhouding van zijn ex-werkgever openbaar en stelt in het televisieprogramma Zembla de verboden prijsafspraken in de bouwwereld aan de kaak. Dat heeft grote gevolgen, voor zijn werkgever én voor Bos zelf.
De man die zal uitgroeien tot 's lands bekendste klokkenluider, raakt alles kwijt: zijn baan, zijn vrienden, zijn reputatie en zijn huis. Noodgedwongen bivakkeren Bos en zijn vrouw uiteindelijk in een camper, nadat hij zijn huis moest 'opeten' om het jarenlange juridische gevecht dat volgt op zijn onthulling te kunnen financieren. Pas vorige maand - zes jaar en een hartaanval later - zegt minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken hem alsnog een financiële vergoeding toe. Ter Horst vindt dat deze klokkenluider 'een groot maatschappelijk belang heeft gediend.' Aangenomen wordt dat sinds deze affaire de sector verschoond is gebleven van zulke grootschalige fraude.
Blijkbaar was het dus nodig dat Bos eerst de vuile was buiten hing, en ontbrak het de bouwwereld aan zelfreinigend ver-mogen om deze structurele wanpraktijken zelf aan te pakken. Helaas, want de vraag is of het - ook voor zijn werkgever - niet beter zou zijn geweest de klacht van de klokkenluider serieus te nemen en zelf de eigen kwalijke praktijken recht te zetten. Want nu zijn de kosten - boetes en rechtszaken - vele malen groter en lijdt het bedrijf ernstige imagoschade door alle negatieve publiciteit rondom deze zaak. Een goede gedragsregel met een fatsoenlijke klokkenluidersregeling zou veel leed, kosten en imagoschade hebben kunnen voorkomen, voor zowel werkgever als werknemer.
Drempelvrees
Veel grote bedrijven hebben dit inmiddels in hun gedragsregels opgenomen. Wie even googelt, vindt zo klokkenluiders-regelingen, bijvoorbeeld die van DSM. Dergelijke beursgenoteerde ondernemingen zijn - in het kader van de code-Tabaksblat - zelfs verplicht om een klokkenluidersregeling te hebben. De procedure voor het intern melden van misstanden maakt meestal deel uit van de gedragsregels die (via intranet) aan de medewerkers worden gecommuniceerd. DSM heeft zelfs een alert officer in dienst die 'interne vermeende misstanden' behandelt. Deze persoon beoordeelt of verdere maatregelen nodig zijn, zoals nader onderzoek (intern of extern) of zelfs het inschakelen van de politie. De DSM-werknemer die aan de bel trekt, blijft anoniem.
Of een bedrijf nu zelf een eigen regeling bedenkt, deze afkijkt van grote jongens als DSM of het uitbesteedt - bijvoorbeeld door een abonnement te nemen op een fraudemeldlijn bij een hiervoor gespecialiseerd bedrijf, zoals KPMG of Hoffmann Bedrijfsrecherche - belangrijk is dat er altijd een duidelijk meldpunt is, waar de medewerker anoniem terecht kan. Dat is een absolute vereiste voor elke klokkenluidersregeling. Een werknemer die op de werkvloer iets ziet gebeuren wat niet in de haak is, of merkt dat het bedrijf de wet overtreedt, zal uiteraard eerder geneigd zijn zoiets te melden als dit anoniem kan. Hij of zij zal toch de volgende dag weer met die collega('s) moeten werken, en 'verklikkers' worden meestal met de nek aangekeken, terwijl de vrees voor ontslag na een ernstige klacht over het bedrijf dikwijls niet onterecht blijkt (zie kader). Hoe anoniemer, hoe lager de drempel om een misstand te melden.
Meldlijn
People Intouch garandeert met haar SpeakUp-systeem zelfs 100 procent anonimiteit. Dankzij deze uit Amerika overgewaaide techniek kan een getuige van diefstal, fraude of een slachtoffer van seksuele intimidatie dit intern melden zonder dat zijn of haar identiteit bekend wordt.
Rolf Thung van People Intouch legt uit hoe het werkt: elke medewerker wereldwijd kan 24 uur per dag, 365 dagen per jaar bellen naar een gratis telefoonnummer. Hij krijgt een uniek meldingsnummer en spreekt de melding in. Een 'geavanceerd antwoordapparaat' transcribeert en vertaalt vervolgens de melding. Deze vertaalde boodschap komt in de vorm van een e-mail bij de verantwoordelijke functionaris binnen het bedrijf. Die formuleert een bevestiging, een antwoord of nadere vragen, bijvoorbeeld om de melding te verifiëren of om deze verder te onderzoeken. Die reactie per e-mail van de verantwoordelijke functionaris wordt door SpeakUp wederom vertaald en als bericht ingesproken onder het unieke meldingsnummer. De werknemer die de melding gedaan heeft, belt vervolgens in om het antwoord of de aanvullende vragen af te luisteren, en kan hier weer op reageren. Zo ontstaat een directe, maar volledig anonieme communicatielijn tussen melder en verantwoordelijke binnen het bedrijf.
Coördinator
Uitgangspunt van het SpeakUp-systeem is dat er zo weinig mogelijk mensen bij betrokken zijn. Thung geeft aan dat in be-drijven in de praktijk vaak een complian-ce officer voor het proces verantwoorde-lijk is. Deze coördinator beoordeelt de melding en stuurt deze door naar de meest geschikte persoon binnen de organisatie om de melding te onderzoeken, schakelt de beveiliging in, of laat een interne audit uitvoeren.
Thung vertelt dat in Nederland onder meer bedrijven als KPN en Randstad gebruikmaken van dit SpeakUp-systeem. En het volledig anoniem melden wérkt. Hij wijst op de Zwitserse farmaceut Novartis, die trots in zijn jaarverslag meldt dat er in 2008 884 meldingen zijn binnengekomen, als gevolg waarvan er 162 mensen zijn ontslagen en tegen 66 medewerkers disciplinaire maatregelen zijn genomen.
Noodgreep
Dat bedrijven hun klokkenluidersregeling op internet zetten of in een jaarverslag opnemen, is ook een vorm van 'window dressing', stelt Aart Bloemheuvel, managing partner van Independent Risk Solutions (IRS), gespecialiseerd in fraude- en toedrachtsonderzoek. 'Zo van: kijk ons eens een good governance-beleid voeren...'
Bloemheuvel waarschuwt bedrijven ervoor alleen op zo'n regeling te leunen. 'Dat belemmert het bereiken van een structureel integriteitbeleid. Natuurlijk is er binnen goed integriteitbeleid ook ruimte nodig om misstanden te melden. Maar juist binnen organisaties met een ethische bedrijfscultuur wordt dan van de klokkenluidersregeling vrijwel geen gebruik meer gemaakt, omdat men zich vrij voelt elkaar op het functioneren aan te spreken.' Bloemheuvel pleit voor een structurele aanpak van integriteitproblemen, waarin het management en hrm een voortrekkersrol moeten vervullen.
De oud-commissaris van politie ziet een klokkenluidersregeling duidelijk als een eerste, noodzakelijke stap op weg naar een open bedrijfscultuur. 'Zolang het rapporteren van onethisch gedrag leidt tot ontslag, pesten, dreigen en onveiligheid, kan een organisatie geen afstand doen van noodgrepen als de klokkenluidersregeling.' Dat anoniem melden noodzakelijk is, ziet Bloemheuvel dan ook als een 'ernstig signaal dat de organisatie niet gezond is. Een goede bescherming van werknemers moet altijd in het belang van het bedrijf zijn.'
Schrijnend
Drie beruchte zaken waarin de klokkenluider de klos is:
DE PETTENSE KERNREACTOR
Paul Schaap, plaatsvervangend wachtchef bij de kernreactor in Petten, trekt in 2001 aan de bel als hij constateert dat er zulke knellende leveringscontracten zijn afgesloten dat de reactor bij storingen niet eens wordt stopgezet, maar gewoon doordraait. Als Schaap intern geen gehoor vindt, stapt hij naar het ministerie van VROM. Schaap komt er bekaaid af: pas in mei van dit jaar ontvangt hij een schadevergoeding van 200.000 euro.
DE BOUWFRAUDE
In 2001 maakt ex-werknemer Ad Bos de schaduwboekhouding van wegenbouwbedrijf Koop Tjuchem openbaar. Daaruit blijkt dat de bouwwereld op grote schaal verboden prijsafspraken maakt. Na jaren van juridische strijd kreeg Bos vorige maand alsnog een financiële vergoeding toegezegd door minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken.
DE DEFENSIE-DOOFPOT
Fred Spijkers is als bedrijfsmaatschappelijk werker betrokken bij calamiteiten binnen Defensie. Als een munitiespecialist in 1984 omkomt door een plotseling exploderende landmijn, is Spijkers degene die tegen beter weten in de weduwe van de man moet mededelen dat het diens eigen schuld is. Want Spijkers wist dat dit type landmijn ondeugdelijk was - een jaar eerder vielen bij een ongeluk met deze mijn al zeven doden en negen zwaargewonden - en besluit dit verder te onderzoeken. Sindsdien staat de klokkenluider binnen Defensie als 'politiek crimineel' te boek en wordt hij ruim twintig jaar lang getreiterd en dwarsgezeten door collega-ambtenaren. Spijkers wordt uiteindelijk in 1997 ontslagen en ontvangt vervolgens geen cent omdat alle dossiers over zijn arbeidsverleden zijn 'zoekgeraakt'.
En daar blijft het niet bij. Hij wordt bedreigd en ontsnapt aan de dood. In 1989 wordt hij op klaarlichte dag bij de parking van een McDonald's beschoten. In 2003 rijdt een auto plotseling met hoge snelheid op hem in als hij rustig door zijn woonplaats fietst.
Op steun van hogerhand hoeft Spijker niet te rekenen. Integendeel, volgens een spraakmakend artikel in Nieuwe Revu in 2005 heeft toenmalig staatssecretaris Van Hoof Spijkers in 2000 tegen hem gezegd: 'Wanneer jij deze stukken gebruikt en/of naar buiten brengt, dan heb ik ook een wapen dat voor jou absoluut en onherroepelijk dodelijk is.' De staatssecretaris haast zich later te stellen dat dit 'natuurlijk niet letterlijk bedoeld is'. In 2002 beslist toenmalig staatssecretaris van Defensie Van der Knaap dat het monsterdossier tot 'decennia na de dood van Spijkers' niet openbaar mag worden gemaakt. Daarmee zit het slot stevig op het deksel van de doofpot.
Sinds deze geruchtmakende affaires gaan er in de Nederlandse politiek steeds meer stemmen op om een fonds voor klokkenluiders bij bedrijven en de overheid op te zetten. Ook Pieter van Vollenhoven, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, zet zich in voor een onafhankelijk instituut ter bescherming van klokkenluiders.
De spelregels
Welke handvatten en handreikingen zijn er op het gebied van gedragscodes, klokkenluidersregelingen en integriteitbeleid?
BEDRIJFSLEVEN
Organisaties die 'corporate governance' hoog in het vaandel hebben staan, hebben in hun gedragscodes meestal ook een klokkenluidersregeling opgenomen. Voor beursgenoteerde ondernemingen is dit - in het kader van de code-Tabaksblat - zelfs verplicht. Uitgangspunt voor de marktsector is zelfregulering, wat erop neerkomt dat bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor het opstellen van procedures over het omgaan met vermoedens van misstanden in hun bedrijf.
Als leidraad heeft de Stichting van de Arbeid, op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, gedragsregels voor klokkenluiders in de marktsector opgesteld. Deze Verklaring inzake het omgaan met vermoedens van misstanden in ondernemingen is te vinden op www.integriteitoverheid.nl/sectorinformatie/marktsector/gedragscode.
OVERHEID
Voor ambtenaren bestaan vergelijkbare klokkenluidersregelingen. Uit het in 2008 verschenen rapport Evaluatie Klokkenluidersregelingen publieke sector blijkt echter dat de huidige regelingen het intern melden en opsporen van misstanden bij de overheid maar beperkt bevorderen. Ook zouden de bestaande regelingen de ambtenaar die uit de school klapt geen (rechts)bescherming bieden. Gevolg is dat in een op de drie gevallen de overheidsdienaar een interne misstand niet meldt uit angst voor persoonlijke represailles.
Vorig jaar is een proef gedaan met Meldpunt M, ook wel bekend als Meld Misdaad Anoniem. Op dit telefoonnummer kunnen zowel ambtenaren als mensen die met de overheid te maken hebben, anoniem een melding doen. De ministers Ter Horst (Binnenlandse Zaken) en Hirsch Ballin (Justitie) zijn voor het handhaven van Meldpunt M. Een wetsartikel over de juridische bescherming van klokkenluiders is nog in de maak.
Mail dit artikel
